ÂDETULLAH
Allah'ın
kanunu, sünneti. Âdet, geri dönmek manasına olan Avd'dan isimdir. Aslı
avdettir. Aynı zamanda âdet; İsti'mâlin eş anlamlısıdır. Âdet, Kur'an-ı
Kerim'de "Sünnet" lâfzı ile teblîğ buyurulmuş ve müfessirler tarafından
düstûr, kanun diye izah edilmiştir. Kur'an-ı Kerim'in Ahzâb, Fâtır,
Fetih gibi birçok surelerinde âdet, hep sünnet lâfzıyla tabir
buyurulup, bütün bunlarda Allah'ın
âdetlerinden, kanunlarından sözedilmiş ve Âdetullah'ın değişmesinin
mümkün olmadığı bildirilmiştir. Âdetullah ile ilgili ayetlerin
çoğunda, bilhassa geçmiş ümmetlerin müşriklerine, dünyevî ve uhrevî
ceza tayininde carî bulunan ilâhî kanun tebliğ edilmiştir. (1)
Âdet;
selim tabiatlarda makbul olup, devamlı yapılan işlerde insanların
içinde istikrar bulmuş hususlardan ibârettir. Âdet üç çeşittir: Genel
örf âdetleri (ayak basma gibi.) Özel örf; (her grubun terimleri.
Nahiv'de ref' kelimesi gibi.) (Şer'î örf, salât, zekât ve hac gibi.
Bunlarda lügat manasının yerine şer'i manalar kullanılır) (2)
İlâhî
âdetler, kevnî ve ilâhî sünnetlerdir. Tabiat kanunları Âdetullahtır
Kevnî sünnetler, Allah'ın genel hikmeti gereği değişmez. (3) Şu kadar
ki bazı kere özel tercih hikmeti gereği Cenâb-ı Allah sebebi veya
tesiri yok eder. Sebepsiz veya alışılmamış sebeplerle müsebbibâtı
yaratır; böylece âdât-ı İlahiyye haricinde harikulâde olaylar yaratır.
Kevnî
sünnetlerin veya tabiat kanunlarının koyucusu olan mutlak yaratıcı,
harikulâdeye has olan birtakım kanunlar koymaktadır. İşte o kanunlara
göre, bazen insanlar aracılığıyla birtakım harikulâde olaylar meydana
gelebilir.
Cenâb-ı
Hakk, Kur'an-ı Kerim'de Âdetullah'ı ve hikmetlerini zikrederek
Müslümanlara, daha önce bilmedikleri her şeyin varlığını bildirdi ve
kendisinin yaratıklar üzerinde kanunları olduğunu haber verdi. Bu
gerçekten hareketle, bu sünnetleri bir ibret ve nasihat olmak üzere en
güzel bir şekilde "Allah'ın Sünnetleri İlmi" diye bir ilim dalında
toplayıp incelemek mümkündür. Bilindiği üzere Allahü Teâlâ, bazı
ayetlerde kanunlarını açıkça göstermiştir. Bazan sebebi bir ayette,
onun sonucunu da diğer bir ayette zikretmiştir. O, geçmiş milletlerin
haberlerini zikrederken genellikle âdetini zımnen göstermiştir.
Adetullah'ı izah eden ayetlerden bazısı şunlardır:
"Biz bir
Resul göndermedikçe, hiçbir kimseye azap edecek değiliz." (4)
"Allah,
bir topluma verdiği nimeti, onlar kendilerinin (iyi) hâlini (fenalığa)
çevirmedikçe bozmaz." (5)
Bunlardan
başka, Allah'ın, peygamberlerini fertlere değil toplumlara gönderdiğini
(Hûd, l l/25), cihada icabet etmeyen bir kavmin yerine başka bir kavmi
getireceğini (6), servetin sadece zenginler arasında dönüp dolaşan bir
şey olmaması için zekât ve sadakaların yanı sıra, ganimetlerden
fakirlere daha fazla pay verilmesini (7) belirten ayetler Âdetullah'ı
ifade eden hükümlerdir.
Hasan Fehmi KUMANLIOĞLU
Şamil
Ansiklopedisi