Türk Çay Kültürü

5000 yıllık tarihe sahip çay her ne kadar Türklerin yaşamına geç girmişse de temiz girmiş. Gün boyunca çay içmemizin yanı sıra, kendimize özgü demleme usulü, ince belli cam bardaklar, kıtlama çay gibi katkılarımızla çayın kültür tarihine eklediklerimiz gözardı edilemez. Bunlardan ilki, iyi bir çay demlemenin olmazsa olmaz kurallarından biri olan demliğin sıcak olması şartını, demliği çaydanlığın üstüne oturtularak, ustaca ve güzelce çözümlememizdir. Buna karşın; çayın acıyıp tadının bozulmasını önlemek için; demledikten sonra, çayı süzdürüp başka bir demliğe boşaltmıyoruz o da işin ayrı bir yanı. Peki Türk çay kültüründe olmayan; Amerikan icadı poşet çay, çay topları ve ağları, fazla aromalı çaylar, çaya çok süt ve limon koymak, çayı metal demlikte demlemek yani çaya karşı özensiz davranmak. Türkler, Anadolu'ya gelmeden öncede çayı bilmelerine karşın; çayın Türkiye'ye gelmesi ancak birkaç yüz yıl önceye dayanmaktadır. Çay içiminin Anadolu'da yaygınlaşması 19. yüzyıldan itibaren olmuştur. Türklerde çayın yaygınlaşmasına ilişkin şöyle bir hikaye anlatılır: Hoca Ahmet Yesevi bir gün Hıtay sınırında Türkistan karyelerinden birine misafir olur. O gün hava çok sıcak olduğu için çok yorulmuştur. Evine misafir olduğu Türkmenin komşusunun zevcesi doğum yapmak üzeredir. Türkmen, Hoca Ahmet Yesevi'den dua ister, Ahmet Yesevi de dua eder. Allah'ın izniyle Türkmenin isteği hemen olur. Türkmen bu duruma çok memnun olur. O yörenin önemli bir ikramı olan çay kaynatıp getirir. Hoca Ahmet Yesevi çayı sıcak sıcak içince terler ve yorgunluğu gider. Sonra, "Bu şifalı bir şey imiş, hastalarınıza bundan içirin ki şifa bulsunlar. Allah kıyamete kadar buna revaç versin" diye dua etmiştir. İşte çay bundan sonra bütün Türkler arasında kullanılmaya başlamış ve şifa verici bir içecek olmuştur. Halk kültürü ve etnografyasında çay önemli bir yer tutar. Çay bugün sosyal hayatımızda yerini dolduramayacak derecede sağlamlaştırmış, onun etrafında oluşan kültürüyle birlikte yaşamaktadır.
Sabah kahvaltısından gecenin geç saatlerine kadar hayatımızın içinde bulunan çay, değişik kültürel değerlerin ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Çayla ilgili; tekerlemeler, bilmeceler, mani ve türküler, ilahiler, efsaneler, fıkralar, gelenek ve görenekler başlı başına kültürel değerlerdir. Hatta, çay kelimesi Çince olduğu halde, sözlüklerde ve deyimlerde yerini bulmuş geniş bir kelime ve deyim sayısına ulaşmıştır. Çay, Çay Bahçesi, Çay Bardağı, Çay Demlemek, Çay Fincanı, Çay Fidanı, Çay Fidesi, Çay Kaşığı, Çay Takımı, Çay Vermek, Çay Molası, Çaycı, Çaycılık, Çaydanlık, Çay Parası, Çayevi, Çaygiller, Çayhane, Çay Kazanı gibi kelimelerin yanında; Tavşan Kanı Çay, Çay İçmek, Kıtlama Çay, Çayı Höpürdetmek, Çay İkram Etmek, Paşa Çayı gibi deyimlerin ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Yetiştirilmesinden, hazırlanıp tüketilmesine varana kadar olan çay kültürü, bir çay etnografyasını da ortaya çıkarmıştır. Çay kesilmesine yarayan makaslar, sepetler, kutular, demlikler, semaverler, çay kazanları, bardaklar, fincanlar, kaşıklar, tepsiler vb. hepsi çay kültürünün etrafında oluşan etnografik maddelerdir. Bunlardan en önemlisi, çayın kendisinden ayırd edemeyeceğimiz semaver kültürüdür. Semaver 19. yüzyıldan itibaren Ortaasya'da yaygın olarak kullanılmaya başlanılmıştır. Ahmet Yesevi'den gelen mirasla çayın şifalı olduğuna inanıldığı gibi, semaverin de şifa dağıtıcısı olduğuna inanılır hale gelmiştir. İnsanlara bir hayat, muhabbet verici, dertlere deva olarak görülür. Semaverin şifa dağıttığına o kadar inanılırdı ki hamam çıkışında ve mevlitlerde insanları rahatlatmak için semaver kaynatılır ve çay içilirdi. Semaver edebiyatımızda da başlı başına bir yer tutmaktadır. Semaver şifahaneye benzetilmiştir.
Daha düne kadar yurdumun kahve ve çay bahçeleri "cafe"lere özenerek cam bardağı ortadan kaldırmış, porselen ya da cam fincanlarda servis yapmaya başlamıştı. Bir de tabii poşet çay girdi ki yaşamımıza, "cafe"lerin dışında kimi evlerde de yüz yıllık çay demleme usullerimiz hemen rafa kaldırıp demlik poşeti çaylar fincanda sunulmaya başlandı. Allah'tan şimdilerde, turistlere porselen/seramik fincanda poşet çay sunmanın pek de zekice bir şey olmadığı kavranmaya başlandı. Bunda "Yunanlılar ince belli cam bardakta çay veriyormuş" haberinin etkisi oldu mu bilmiyorum ama son zamanlarda, "cafe"lerden başlayarak, çay bahçelerinde de çay severlerin ısrarı üzerine ideal boyutta olmasa da cam bardaklar kullanılmaya başlandı. Hani şu nedense "Ajda Pekkan bardağı" denen iri bardaklar. Ama gerçek çay severlerin gönlünde yatan küçük, ince belli bardaklar tabii ki. Gün boyunca çay içmemizin yanı sıra, kendimize özgü demleme usulü, ince belli cam bardaklar, kıtlama çay gibi katkılarımızla çayın kültür tarihine eklediklerimiz yadsınamaz, hele destanlarımıza, türkülerimize, ilahilerimize ve manilerimize de girdiği hatırlanırsa... Çay'dan bahsedilirde Erzurumlu'dan bahsedilmez mi? Çayi Rizeliler yetiştirir. Ama çayi da Erzurumlular içer. Erzurum'da çay bir başka içilir. Herkes çay içer ama Erzurumlu bir başka çay içer. İçer içer de... neler der neler...			Oğul Şekerim kalmadı kahvem tükendi Bilmem gidem hangi attara oğul Takatım kesildi gönlüm bulandı Cebimde de yoktur on para oğul Bir gün çay içmezsem tutar isitma Hem de bana dersin doktora gitme Takdirin bu diye iftira etme Tedbirime ara bir çare oğul Fakirler bağinda baykuşlar öter Bu nasil zamandir gün günden beter Billurlar fincanlar yüzüstü yatar Çay takimi oldu kapkara oğul Der Zülâlî tiryakilik bilindi Gözlerimin işiklari silindi Bu sebepten semaverim delindi Kaynadi döndü pinara oğul Posoflu Aşık Zülali
Oflu Hızır'dan Çay Destanı
1 Yarum gitti çaylığa İslatti fistanuni Dinle Ofli Hizirdan Bu çayun destanini	2 Evde parkta bahçede Seyrettum içenleri Hiç birisi pilmeyu Eziyet çekenleru	3 Mayis ayi geldi mi Başlayi bir curcuna Onlari durduramaz Ne yağmur ne furtuna	4 Ev işin hallettu Doğru çayluğa sapti Yetmiş kiloluk sepet Sirtindan yara yapti	5 Boş arazimuz yoktur Heryeri doldurduk çayluk Kalmadi köyümüzde Ne misirluk ne findukluk
6 Oradaki ekisperler Torpilinun ajani Fazla çay veremezsun Uygularlar kontenjani	7 Morali bozuldi mi Çaylari seçtirecek Arkanda dayun yoksa Eziyet çekturecek	8 Her sene devam eder Mayis Temmuz arasi Bu kadar eziyete Helaldur çay parasi	9 Bütün Rize bitecek Sira Of'a gelecek Zaten alduğun para Borcuna yetmeyecek	10 Yolu yok yordami yok Her tarafi tik bayir Bu çilekeş bacimi Kyir Allahum kayir
11 Senelerdur yük taşir Rahatsuzdur belunden Ne yapsun Ofli Hizir Bir şey gelmiyu elinden
Kemenceci Hasan Yazıcı'dan Çay Destanı
1 Biraz da anlatayim Başima gelenleri Bu yaz çay güldürecek Bizim Rizelileri	2 Gelirimiz bu çaydi Zata evvelden beri Arka isti yatayi Fabrika işçileri	3 Çay kesmek bir iş değil Muhim olan satmasi Nerden çikti ortaya Bu kontenjan davasi	4 Kimun aklina geldi Bu Allah'in belasi Hiç hoşuma gitmeyi Ekisperin havasi	5 Ekisper bakti çaya Ben de yaktim sigara Dedi çayin bozuktur Bunu bi temiz ara
6 Her sene iyi idi Şu Rize'nin havasi Bu yaz güneş görmedi Soğuk geçti burasi	7 Yağmur çamur çalişir Zengin fukarasi Cebumuze girmedi Mubarek çaya parasi	8 Aradiim iki saat Gine temiz olmadi Dedum ulan Yazici Sana akil kalmadi	9 Benim darlandigimi Ekisper de anladi Çayi koydu kantara Baktilar bir deftere	10 Dediler bir kilo fazla Al koy oni bir yere Zaten kafam dumanli Döktüm oni deereye
Mani ve Atma Türkülerde Çay
Geliyi mayis ayi Toplayalim çaylari Gidelim fabrikaya Alalim paralari	Giderdi Şam'a şarka Irizenn ketani Şimdi cana can katar Çayinin bir fincani	İnce kalem kaşlarin Kemençe yayi gibi Kirimizi dudaklarin Rize'nin çayi gibi	Kiz idin oldun kadin Hiç eksilmedi tadin Çay filizi kirmaya Olayim mi irgadin	Çay makasi elune Çaylari toplayisun Nişanu ettuk bitti Duğuni bekleyisun
Hep topladuk çaylari Daha geri kalmadi Çokda uzun kesmişuk Ekisperde almadi	Yağmur yağar islanir Çay fidaninin dibi Anan seni sevmeyi Benim sevdiğim gibi	Çay mahsuli çoğalmiş Rizenun her yerine Çay tamilari benzer Esmer güzellerine	Gel çikalum çıkalum Ha buradan yukari Çay topliya topliya Belum oldi kukari	Bir bak hele bak hele Kar yağmiş yaylalara Yaşasun Karadeniz Çay dolmuş tarlalara
İki taş atacağum Bahçenuzdaki nara Çay paralari gider Raki ile komara	Rize bağluklarinda Pembe güller açayi Gel gidelim Rize'ye İçelim Rize çayi	Rize cüzel memleket Çay kokayi gül gibi Rize'ye doymak olmaz Parlayi yulduz gibi	Yekün Rize dağlari Verilmiş çay güline Çay fidanlari benzer Esmer güzellerine
İlahilerde Çay
İçin Aşıklar İçin	Bu Sohbetin İçinde	Çay Sohbetine	Doldur Aşık
Gül bülbülü çok sever Daima Hakk'ı över Çayı koyu demleyin Şeyhim çayı çok sever	Semaveri yakınız Hemen kalbe bakınız Kalbe kandil takınız Bu sohbetin içinde	Kimselerin aklı ermez Çay sohbeti hikmetine Çünkü ezelden uğramış Mürşidinin ülfetine	Bülbül aşkin cenginde Dök çayi gül renginde Erenler meclisinde Doldur aşık çay doldur	Çaylar afiyet olsun Kalbimiz nurla dolsun Hak bizden razi olsun Doldur aşık çay doldur
Gül bülbülsüz açılmaz Çay lüzumsuz içilmez Nakşiler, Kadiriler Sohbetinden geçilmez	Verin çayı içelim Bu alemden göçelim Hak batılı seçelim Bu sohbetin içinde	Lezzeti cennet şarabı Şad eder içen harabı Gönülde hikmet kitabı Dolar bu çay sohbetine	Çay piştiyse getirin Aşiklara içirin Çok selavat getirin Doldur aşık çay doldur	Çaylarin içi baldir Şeytani ortadan kaldir Kevser şarabina daldir Doldur kardeş çay doldur
Çayın rengi güldendir Doldurması sizdendir İçin aşıklar için Çay sahibi bizdendir	Bunda çayı içtiler Bu cihandan geçtiler Kanatlanıp uçtular Bu sohbetin içinde	Lezzetini içen bilir Dü cihandan geçen bilir Türlü mercan saçan bilir Gelin bu çay sohbetine	Çaylar gelsin içelim Sirati asan geçelim Cennetine göçelim Doldur kardeş çay doldur	Demliğin kendi sari Üç bardaktir karari Fazla iç yok zarari Doldur canim çay doldur
Türkülerde Çay
1 Kimin ağriyir cani çay Okşayipti mercani çay Min bir derdin dermani Çay, çay, çay Tüm dertlerin dermani Çay, çay, çay	2 Armudi istikanda çay Üreğimiz yananda çay Yaranlisan dağlisan Çay, çay, çay Etirlisen bağlisan Çay, çay, çay	3 Her kime gelse konak çay Lazim değil soruşmak çay Geler yemekten kabak Çay, çay, çay Versin yemeşten kabak Çay, çay, çay	4 Kişin karli çağinda çay Yayda gün kabağinda çay Gelsinler sorağinda Çay, çay, çay Gezir her dudağinda Çay, çay, çay	5 A gülim heyyyy! Adin gezir elleri çay Kimin yoksa heberi çay Okşayipti mehmeli Bolca isin demleri Çay, çay, çay
6 Üreğim çay, çay, çay Etirim çay, çay, çay Mehmedim çay, çay, çay Gözelim çay, çay, çay Çay Destanı
Erzurumlu ve Çay (5)
Yaptiğimiz yöreyle ilgili toplamalarda, 1895 yilindaki kolera salgininda bölgenin vali paşasinin insanlara, şehrin kavşak noktalarina koydurduğu dev kazanlarda kaynattiği dev kazanlarda demlettiği çayi içirdiğini kaydetmişiz. Kolera savaşinda, hele ilaçlarin olmadiği devirlerde tek çare mikroplari öldürerek insanlarin hastalanmalarini önleyebilmekteydi. Böylece hastalikla başa çikabilmişler. Sonra çay içme bir alişkanlik olmuş bu şehirde. Sebze meyve de olmadiğindan vücudun su ihtiyaci çayla karşilanmiş. Demiryolu gelip, üretim merkezleri yakinlaşinca çayin önemi azalmiş ister istemez. Çayin kültür tarihini yazanlar ne yazik ki Erzurum'daki çay adetlerinden bahsetmiyorlar. Erzurum'da yaşayan insanlar yazıyor mu ki bu konuları? Eski devirlerde bir kantariye mağazasinda şunlar bulunurdu: şeker, çay, kahve, sigara, kibrit, sabun, tarçin, havlucan, kara ve kirmizi biber, baharat, kova ve inşaat malzemesi. O zamanlarda Erzurum'da kantariye üzerine iş yapan kuvvetli müesseseler mevcuttu. Nemlizadeler, Rum Kabayanidi gibi koskaca birer hani işgal ederek kantariye ticareti yapan büyük tüccarlar dahi bulunmakta idi. Erzurum'un ithal ettiği şeker; büyük miktarlara baliğ olur, şekr nakliyati deve, at, mekkareleri, çift atli, dört atli arabalarla yapilirdi. Van, hakkari, Bitlis, Muş gibi vilayetlerin şeker ihtiyaci, Erzurum'dan gönderilen ikiyüz, üçyüz çuvallik partilerle temin olunurdu. Şeker ithalati hassaten Fransa'dan ve bir miktar da Rusya'dan yapilirdi. Rusya'dan gelen mallar arasinda semaver de sayilmaktadir. 1914 senesinden evvelki ithalat: Trabzon iskelesine transit çikartilan ithal mallari: Şeker, çay... İstanbul'dan mübayaa edilen... şeker, çay, kahve... Rusya'dan Kötek kapisi tarikiyle ithal olunan... Semaver...... bir kısım sahil halkı da at ve katırları vasıtasıyla Erzurum'un tütün, şeker, çay... gibi mübrem ihtiyaçlarini karışılamışlardır. Ruslar ile yapilan ticari anlaşmada Erzurum tüccarları Ruslarin Erzurum'daki mümessiliolan Zorkorstorg şirketiyle anlaşmalar yapmişlardir. Ruslara canli hayvan ve hayvan mahsülleri satarak onlardan şeker, tuhafiye ve manifatura almişlardir. Komşu vilayetlerin ticaret adamlari ... kantariye... ihtiyaçlarini Erzurum'dan karşilarlardi. Kantariyecilerin büyük çoğunluğu Kongre Caddesi ve Hacilar Hani civarinda yerleşmişlerdi. Nasil bağlayalim bunu? Rize'de üretilen, siyah Doğu Karadeniz çayindan bahsediyoruz. Yaylalardan, kartal yuvasi benzeri yerlerden aşaği bakarsin, islanmakta olan çay bahçelerini görürsün. Hani oralar yurdumuzun yağmur turizmi bölgeleridir. "... bu havali ahalisi çay istimaline be-gayet mümhemikdirler. Zengin fukara her kim olursa olsun umumiyet üzre sabahları hanelerinde çay istimal ettikleri gibi; kıraathanelerde kahveden fazla çay sarfiyatı vuku buluyor. Arabacılar, kiracılar yollarda konak mahallerde rençberler dahi hanelerinden ma'ada tarlalarda, harmanlarda tedarik ettikleri teneke semaverler ile çay kullanırlar. Bu havalide çay otuz 30 seneden beri taammün etmiştir. Bir iki seneden beri darçın menku'u çay makamında istimale başlamış ise de adem-i taammümü hakkında verilen müzekkere-i acizanem üzerine bir dereceye kadar önü alınmaktadır. (6) Dr.Şerif Soylu			Çayname Bir mübarek nesnedir ki övülür Erzurum'da her şeyden çok sevilir Sıra sıra tepsilere çevrilir Yakut renkli pırıl pırıl demli çay Akar gider Akpınar’ın suları, Yazıcısı daha birçok pınarı, Tabakhane, cennet çeşme suları, İçmezler de ‘İlle olsun taze çay’ Dilde destan kışları ve Barları Yaylasında kısrakları, tayları Sularında nefis olur çayları Dadaşların tutkusudur burda çay Erzurum’un mutfakları düzenli, Biçim biçim semaverle bezeli, Eksik olmaz sofrasında ezeli, Lavaş ekmek, civil peynir, birde çay Açma çörek, bohçe kete yenilir Yenildikçe daha var mı denilir Tazelenir tazelenir verilir Ömürleri tazeleyen taze çay Ufak ufak kırılmakta şekerler Dil üstünde kıtlamasın içerler Limon, çayın namusunu lekeler Bakiresi bir bardakta sade çay Düğün dernek, çalgı ahenk kurulur Zurna çalar, davullar vurulur Çok bar tutar, dadaşları yorulur Her ne molada getiriler demli çay Gandara'da söğürtleri gövdeli Gövdesinin altı koyu gölgeli Küme küme çay içerler neş'eli Her muhabbet aleminde vardır çay Bir tarafta tarla çayır biçilir Bir tarafta buğday saman seçilir Şeker yoksa zararı yok içilir Kişmiş ile, temas ile orda çay Mantı ile turşu yedim yanmışam Otuz içtim, şimdi ancak kanmışam Semaverin tekendiğin sanmışam Tazesinden hele doldur ver bir çay Semaverler sıra sıra dizili Demlikleri nakış nakış yazılı Akşam sabah Erzurum'da hasılı Fokur fokur buğu buğu hazır çay Şair değil aşinadır fırçaya Neler yazdı tiryakisi bu çaya Gönül ister düşsem yollara yaya Orda içsem birkaç bardak doğru çay İçkileri biraz sertçe taşladım Çay içmeye kıtlamaya başladım İhsan der ki vah ederim, yaşlandım Doktor dedi: Açık olsun senin çay İhsan Coşkun Atılcan

Muammer DEMET

Kaynaklar:
1) Çayın Kültür Tarihi, Stephan Reimertz, Dost Kitabevi
2) Çay Kitabı, Okokura Kakuzo
3) Çay Kültürü, Tuğrul Şavkay, Hürrüyet Gazetesi, 28 Kasım 1999
3) Radikal Gazetesi, 4 Eylül 1999
4) Kültürümüzde ve Folkorik Tıpta Çay, Hayrettin İvgin
5) Yağmur Damlası
6) Dr.Şerif Soylu: Erzurum Sıhhi Cografya Kitabı, 1913
7) Çay Kitabı, Mustafa Duman, Kitabevi, Mayıs, 2005
8) Sivas'ta Geleneksel Mutfak Kültürü, Gül Şerbeti, Kahve, Çay, Müjgan Üçer, Türk Folkloru, 86.sayı
9) Geleneksel Türk İçecekleri Meşrubatlar, Mahmut Tezcan, Türk Halk kültürü Araştırmaları, 1990/1, HAKAD Yayınları, 1990
10) Çay Sohbeti, Ömer Naci Bozkurt, Standart, Mart, 1992
11) Gümüşhane Kültür Araştırmaları ve Yöre ağızları, Sabri Özcan Sarı, Türk Folkloru, 86.sayı
12) Türkçenin Oyaları, Nail Tan, Ankara, 1999
13) Erzurumlu. net
14 Karadenizden Sesler, Hasan Sözeri, Ankara, 1947

Ana Sayfa