Çernobil’in Ardından On üç Yıl Sonra Türk Çaylarında ki Radyosezyum Aktivitesi

Özet

Çalışmanın amacı, 2000 yılında ülkede yaygın olarak tüketilen Türk çaylarındaki Cs137 etkinlik düzeyinin dağılımını araştırmaktır. Gamma radiometrik ölçümlemelerden elde edilen sonuçlar, satışa sunulan çaylardaki ortalama radyosezyum düzeyinin 72 Bq/Kg olduğunu göstermiştir (ICRP tarafından izin verilen değer 600 Bq/Kg olarak tanımlanmıştır).

Takdim

Eski Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği’ndeki Chernobyl Nükleer Güç İstasyon unda Nisan 1986’da ki kaza sonucu çevreye büyük miktarlarda radyoaktif materyal yayılırken elektrik üretmek için nükleer enerjinin kullanımı ile ilgili günümüze kadar çok ciddi tartışma lara neden oldu. Kazanın aktif aşaması süresince değişen meteorolojik koşullar ile farklı rakımlarda farklı yönlerden esen rüzgarlar ve on günden uzun bir süre devam eden yayılma, çok kompleks bir dağılım deseni ile sonuçlandı. Çevresel yayılmanın fazlalığı, havanın kuş tüylerini dahi kontamine edeceği kadardı. Toplam yayılan radyo aktif materyal 1–2 EBq olarak hesaplandı ve I131 (630 PBq), Cs134 (35 PBq) ve Cs137 (70 PBq) başlıca radyoaktif çekirdeklerdi. USSR dışına yayılan orantılı miktarlar ; Cs137 için %56 ve I131 için %34 olarak belirlendi.

Chernobyl kazası kaynaklı radyo aktif kalıntı oluşur oluşmaz Avrupa’daki bir çok ülke de hemen hemen tüm gıdalarda aktif konsantrasyonların ölçümlenmesi başlatıldı. Chernobyl kazsından sonra Türkiye’nin kuzeyindeki geniş alanlar 1986 Mayıs ayı başlarındaki ıslak tortu (yağmur) yoluyla radyo sezyum ile ağır bir biçimde kontamine oldu. Bu acil durum süresince Çekmece Nükleer Araştırma ve Eğitim Merkezi, populasyon riskini değerlendirmek için gıda maddelerini kapsayan farklı materyallerin analizlerini yapmıştır. Raporlarında, Karadeniz dağlarının doğu bölümünün toprak yüzeyindeki Cs137 aktivitesinin 1988 yılında toprağın 0.5 cm’sinde 4000-4500 Bq/Kg civarında olduğu ve çay bitkisinin yoğun olarak yetiştirildiği bu alanlarda önemli bir radyoaktif kalıntı oluştuğunu ifade etmişlerdir. Türk çaylarındaki radyo sezyum düzeyinin Gedikoğlu ve Sipahi tarafından elde edilen sonuçlarda 1986 yılı için maksimum değerin 44000 Bq/Kg olduğu tespit edilmiştir. Çay bitkilerindeki yüksek aktivite konsantrasyonu takip eden her yılda tedricen azalmıştır. Ünlü ve Ark. çay yapraklarındaki Cs137’nin ortalama değerinin 1986 ve 1992 yılları arasında 13602 Bq/kg‘dan 201 Bq/Kg’a düştüğünü rapor etmiştir. TAEK, 1986 Aralık ayında çayın içerdiği radyasyonu 89000 Bq/Kg olarak rapor etmiştir. Aynı yıl farklı çay örneklerinde TAEK tarafından 8350, 10500, 28970 ve 29530 Bq/Kg olarak ölçümlenmiştir. Türkiye’den satın alınmış olan çay örneklerindeki sezyum aktivitesi Almanya’da Haziran 1987’de 6000-30000 Bq/Kg olarak ölçümlenmiştir.

Bu araştırmada 1987’den 2000 yılına kadar süpermarketlerden elde edilen, çoğu markalı olan çaylarda aktif Cs137 konsantrasyonunun dağılımı rapor edilmiştir.

Materyal ve Metot

Karadeniz bölgesinin doğusunda yetiştirilerek imal edilen çeşitli çay örnekleri farklı maketlerden toplandı. Satışa sunulan çay örneklerinden alınan 370 gr ağırlığındaki örnekler bir plastik Marinelli beherglas’da muhafaza edildi. Ölçümlemeler MCA tabanlı bir Canberra PC (Wikinson ADC ile 8K spektral hafıza), Ortec 671-Model yükselticili spektroskopi ve 184 cm3 HPGe koaksiyal dedektör (tipik dedektör spesifikasyonları ; 2.00 keV tam genişlikte yarı maksimum 1.33 MeV Co-60 hat’lı, 57:1’lik Campton oranına kadar pik ve %25 rölatif etkinlikte) bağlı olan yüksek çözünürlükte gamma ışınlı spektrometre kullanılarak yapılmıştır.

Çay örnekleri, 1Bq/Kg’lık minimum tespit edilebilir aktif konsantrasyon ve 20000 s için ölçümlendi. Bilinen miktarda aktif Cs137 içeren standart (Amersham) nişasta ile seyreltildi (yaklaşık 100 Bq/Kg).

Sonuçlar ve Tartışma

Tablo 1 ve Şekil 1’de gösterildiği gibi, çay örneklerindeki Cs137 ’nin ortalama değeri 1987 ve 2000 yılları arasında 45000 Bq/Kg’den 72 Bq/Kg’a azalmıştır. (ICRP tarafından izin verilen değer 600 Bq/Kg olarak tanımlanmıştır).

Çaydaki aktif konsantrasyonun düşüşünde aşağıdaki etmenler rol oynamıştır :

-Radyoaktif bozunma

-İklimin etkisi (yıkanma, katı fazdan özütlenme, bitki bölümlerinden kayıplar)

-Bitki büyümesine bağlı olarak seyrelme

-Bitkinin kullanılmayan veya yenilebilir olmayan bölümleri içine transfer (kök vb)

-Aktivitenin derin toprak tabakalarına transferi yoluyla toprağın kök katından uzaklaşması ve topraktaki radyonükleidlerin sürekli fiksasyonu

Bu çalışmayla elde edilen sonuç, dünyada bir daha nükleer kazalar olmamasına karşı yeni çay bitkilerinde (sınır değerin altında) aktif Cs¹³⁷ konsantrasyonunun bulunacağıdır. Ayrıca, çay bitkilerinin Cs¹³⁷’yi topraktan sadece kökleri yoluyla aldığı da açıklığa kavuşturulmuştur (Örneğin Cs¹³⁷gibi uzun yarılanma ömrüne sahip radyoizotoplardan gelen dış gama ışınlanma dozu; izotopun toprak içinde dikey olarak ilerleyişi ve radyasyonun toprak içinde soğurulması gibi sebeplerle azalmaktadır. Aynı zamanda Cs¹³⁷’nin toprak içinde zamanla toprağa daha çok bağlanması, kökler tarafından emilerek bitkiye geçiş oranını da azaltmaktır (2).

Yapılan ölçümlemeler sonucunda yukarıdaki tabloda gösterilen değerlerin ifadesi ;

Türkiye’de, Çernobil kazası nedeniyle kazadan en fazla etkilenen Doğu Karadeniz Bölgesinde,

kırsalda yetişkinlerin yaşam boyu alacakları etkin doz değerinin ortalaması, 4.49 mSv olarak hesaplanmıştır. Bu değer, tek bir akciğer tomografisinden alınan dozun yarısı civarındadır.1986 yılında yürürlükte olan ICRP’nin 26 sayılı raporunda halk için izin verilen yıllık doz sınırı 5 mSv dir. ICRP nin 1990 yılında hazırlanan 60 sayılı raporunda doz sınırları düşürülerek halk için ardışık beş yılın ortalaması 1 mSv olacak şekilde belirlenmiş, özel durumlarda tek yıllık dozun 5 mSv’e kadar çıkabileceği belirtilmiştir. Bu değerler ile karşılaştırıldığında, Türkiye’de en fazla etkilenen bölgede halkın Çernobil kazası nedeniyle yaşam boyu alacağı dozun düzeyi, halk için izin verilen tek yıllık değeri aşmamaktadır.⁽²⁾